Κολτσάκης Ευάγγελος ¹, Πολάτογλου Χαρίτων ²

ΠΕΡΙΛΗΨΗ
Πρόσφατα έχει καταστεί απαραίτητη η συστηματική συλλογή των αποβλήτων ειδών ηλεκτρικού και ηλεκτρονικού εξοπλισμού (ΑΗΗΕ), για επαναχρησιμοποίηση κάποιων υλικών ή αδρανοποίηση κάποιων άλλων. Η μη οργανωμένη απόθεσή τους μαζί με τα κοινά απορρίμματα θα έχει άκρως επικίνδυνα αποτελέσματα για το περιβάλλον και τον άνθρωπο. Στη παρούσα εργασία μελετάται η ισχύουσα κατάσταση παγκοσμίως, στην Ευρώπη και ειδικότερα στην Ελλάδα καθώς και η στάση του μαθητικού πληθυσμού απέναντι στο θέμα της διαχείρισης των ΑΗΗΕ. Προτείνονται τρόποι για σχετική δραστηριοποίηση μέσω της περιβαλλοντικής εκπαίδευσης.  

1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Κατά την τελευταία δεκαετία είναι εντυπωσιακή η αύξηση της χρήσης και ανανέωσης ηλεκτρικών και ηλεκτρονικών συσκευών, με την ανάπτυξη μιας μαζικής αγοράς καταναλωτικών αγαθών, όπως προσωπικοί υπολογιστές, κινητά τηλέφωνα κλπ. Το γεγονός ότι στις συσκευές αυτές περιέχονται πολλά και εξαιρετικά επικίνδυνα, όταν αποτεθούν ανεξέλεγκτα στο περιβάλλον, στοιχεία – Hg, Cd, Pb, CrVI κλπ- σε συνδυασμό με το μικρό πλέον κύκλο ζωής των συσκευών αυτών έχει καταστήσει απαραίτητη την ανάγκη για συστηματική συλλογή των αποβλήτων ειδών ηλεκτρικού και ηλεκτρονικού εξοπλισμού (ΑΗΗΕ), για επαναχρησιμοποίηση κάποιων υλικών ή αδρανοποίηση κάποιων άλλων. Η μη οργανωμένη απόθεσή τους σε χωματερές μαζί με τα κοινά απορρίμματα θα έχει άκρως επικίνδυνα αποτελέσματα για το περιβάλλον και τον άνθρωπο.

Η επιτυχής συλλογή και επαναχρησιμοποίηση τέτοιου όγκου υλικών, απαιτεί συνδυασμό πρωτοβουλιών από ατομικό έως παγκόσμιο επίπεδο. Σχετικές οδηγίες από την Ευρωπαϊκή Ένωση[3] έχουν ήδη εκδοθεί και ενσωματώνονται σταδιακά στις Εθνικές Νομοθεσίες. Στην Ελλάδα έχουν ήδη εκδοθεί Προεδρικά Διατάγματα[9],[10] σύμφωνα με τα οποία θα πρέπει να αλλάξουν πολλά στον τρόπο διαχείρισης των ΑΗΗΕ από τους Έλληνες.

Σκοπός της εργασίας ήταν να μελετηθεί η ισχύουσα κατάσταση παγκοσμίως, στην Ευρωπαϊκή Ένωση και ειδικότερα στην Ελλάδα, να ανιχνευθεί ο βαθμός ευαισθητοποίησης και ετοιμότητας των πολιτών και ειδικότερα των μαθητών και των εκπαιδευτικών, να βρεθούν πιθανοί τρόποι που θα βοηθήσουν προς τη σωστή κατεύθυνση, να εκτιμηθεί ο όγκος των χρησιμοποιούμενων συσκευών και η συχνότητα ανανέωσής τους και να εντοπιστούν τα συνήθη κανάλια διοχέτευσής τους όταν αυτές τίθενται σε αχρηστία.

Πραγματοποιήθηκαν έρευνες μέσω διαδικτύου, βιβλιογραφίας, συνεντεύξεων με αρμόδιους της τοπικής αυτοδιοίκησης α’ και β’ βαθμού, συνεντεύξεων με αρμόδιους εμπορίας και διακίνησης ΗΗΕ, καθώς και μέσω ερωτηματολογίων σε 1600 μαθητές και εκπαιδευτικούς της Δ/θμιας Εκπαίδευσης και σε φοιτητές του Α.Π.Θ..

2. Η ΣΥΝΘΕΣΗ ΤΩΝ ΣΥΣΚΕΥΩΝ ΗΗΕ.

Οι συσκευές ΗΗΕ αποτελούνται κυρίως από μέταλλα και πλαστικό (Γράφημα 1). Το σημαντικό είναι ότι περιέχονται και βαρέα μέταλλα, εξαιρετικά επικίνδυνα όταν αποτεθούν ανεξέλεγκτα στο περιβάλλον – Hg, Cd, Pb, CrVI κλπ. Το κάδμιο (Cd) θεωρείται υπεύθυνο για δυσλειτουργίες του ήπατος, βλάβες στο αναπνευστικό και αναπαραγωγικό σύστημα, στα οστά, στον θυρεοειδή αδένα, καρκινογενέσεις. Ο μόλυβδος (Pb) θεωρείται υπεύθυνος για βλάβες στο συκώτι, στον εγκέφαλο και στο νευρικό σύστημα. Ο υδράργυρος (Hg) έχει χαρακτηριστεί τοξικός, οι μηχανισμοί δράσης του δεν έχουν όμως ακόμη οριστικά επιβεβαιωθεί.

Θα πρέπει συνεπώς τα ΑΗΗΕ να μην αποτίθενται ανεξέλεγκτα μαζί με τα υπόλοιπα κοινά απορρίμματα, αλλά να συλλέγονται χωριστά, να διαχωρίζονται τα επικίνδυνα συστατικά και στη συνέχεια αυτά να ανακυκλώνονται ή να αδρανοποιούνται. Σε αντίθετη περίπτωση, υπάρχει σοβαρός κίνδυνος να περάσουν στην τροφική αλυσίδα ή να προξενήσουν άλλες βλάβες στο περιβάλλον.

Εκτός βέβαια από τα επικίνδυνα συστατικά, υπάρχουν και τα υπόλοιπα, τα οποία μπορούν να ανακυκλωθούν – κάτι που σαφώς είναι προτιμότερο από το να απορριφθούν ως άχρηστα.

 

Γράφημα 1: Τυπική σύσταση ΑΗΗΕ [7]

3. ΠΟΙΑ Η ΙΣΧΥΟΥΣΑ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΔΙΕΘΝΩΣ ΚΑΙ ΠΟΙΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

Πραγματοποιήθηκε σχετική έρευνα την περίοδο Άνοιξη – Καλοκαίρι 2004, με συλλογή δημοσιεύσεων, συνεντεύξεις με υπεύθυνους: τοπικής αυτοδιοίκησης, μονάδων ανακύκλωσης μετάλλων, διαχείρισης αποβλήτων πανεπιστημιακών ιδρυμάτων στην Ελλάδα και το εξωτερικό.

Ήδη υπάρχει έντονη δραστηριότητα διεθνώς σε σχέση με τη διαχείριση ΑΗΗΕ. Σε κράτη εκτός Ευρώπης, όπως Βόρεια Αμερική, Ιαπωνία, Ταϊβάν, Ν. Κορέα κλπ, συντελείται απόσυρση ΑΗΗΕ σε σημαντικό βαθμό[7]. Το έργο αναλαμβάνουν συνήθως ιδιωτικές εταιρείες και ο καταναλωτής πληρώνει το κόστος της απόσυρσης. Εφαρμόζεται η διαλογή στην πηγή και έχουν τεθεί σε ισχύ σχετικές νομοθεσίες.

Στην Ευρώπη εντοπίζονται μεγάλες διαφορές στις συνήθειες των πολιτών διαφορετικών κρατών-μελών[13] και διαφορετικά επίπεδα ανάπτυξης στο θέμα της ανακύκλωσης, σε τοπικό ως κρατικό επίπεδο καθώς και στη νοοτροπία του μέσου πολίτη κάθε κράτους. Σχετικές οδηγίες της Ε.Ε.[3] ενσωματώνονται σταδιακά στις εθνικές νομοθεσίες.

Στην Ελλάδα ήδη έχουν εκδοθεί από το Μάρτιο του 2004 Προεδρικά Διατάγματα[9],[10] ως εφαρμογή των παραπάνω Οδηγιών. Παρατηρείται όμως ακόμη σχετικά μικρή ως ανύπαρκτη δραστηριότητα από αρμόδιους φορείς, Πανεπιστήμια[4],[6], Τοπική Αυτοδιοίκηση και Συνδέσμους ΟΤΑ, με αυξανόμενο όμως ενδιαφέρον από κάθε εμπλεκόμενη πλευρά. Παράλληλα, υπάρχει μικρή αλλά αυξανόμενη δραστηριότητα από ιδιωτικές εταιρείες, κυρίως όμως σχετικά με συλλογή και απόσυρση μπαταριών και συσκευών κινητής τηλεφωνίας.

Είναι σαφής η έλλειψη περιβαλλοντικής παιδείας στον μέσο Έλληνα πολίτη, όπως και η έλλειψη και δομών συλλογής και ανακύκλωσης.

4. Η ΕΡΕΥΝΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΤΙΚΟ ΠΛΗΘΥΣΜΟ

Πραγματοποιήθηκε έρευνα μέσω ερωτηματολογίων, σε:
• 1350 μαθητές Γυμνασίων και Λυκείων (αστικών, ημιαστικών & αγροτικών περιοχών)
• 200 εκπαιδευτικούς (ανά κλάδο και ειδικότητα)
• 100 Α’ετείς και Β’ετείς φοιτητές του τμήματος Φυσικής του Α.Π.Θ.

Η διεξαγωγή της έρευνας έγινε την περίοδο Άνοιξη – Καλοκαίρι 2004, σε Σχολικές Μονάδες Δ/θμιας Εκπ/σης Ν. Δράμας, με την υποστήριξη του Γρ. Π.Ε. Δ.Δ.Ε. Δράμας.

Σκοπός της έρευνας ήταν να καταγραφούν:
• ο τρόπος αντιμετώπισης της διαχείρισης των ΑΗΗΕ από το μαθητικό πληθυσμό
• ο όγκος του χρησιμοποιούμενου ΗΕΕ από τους μαθητές και τις οικογένειές τους
• η ευαισθητοποίηση και η εξοικείωση του μαθητικού πληθυσμού (και των εκπαιδευτικών) σε σχέση με το πρόβλημα και ο βαθμός ετοιμότητάς τους ενόψει πιθανής εφαρμογής συστήματος διαχείρισης ΑΗΗΕ.

Μερικά αποτελέσματα της επεξεργασίας των ερωτηματολογίων παρουσιάζονται στη συνέχεια.

Γράφημα 2: Νομίζουμε ότι ασχολούμαστε με την ανακύκλωση

Από το Γράφημα 2 φαίνεται ότι ο μαθητικός πληθυσμός δηλώνει – τουλάχιστον σε μικρό βαθμό – πως έχει ασχοληθεί με το θέμα της ανακύκλωσης – κυρίως όμως θεωρητικά, από αναφορές ή σύντομα σχολικά προγράμματα περιβαλλοντικής εκπαίδευσης. Το αυξημένο ποσοστό θετικών απαντήσεων από τους εκπαιδευτικούς, οφείλεται κυρίως στη συμμετοχή τους σε σχετικά προγράμματα περιβαλλοντικής εκπαίδευσης και όχι τόσο στο ότι οι ίδιοι προωθούν προς ανακύκλωση διάφορα απορρίμματα.

Από το Γράφημα 3 διαφαίνεται η λανθασμένη αντίληψη σε κάθε υποκατηγορία του δείγματος ότι τα παραγόμενα απορρίμματα ανακυκλώνονται. Είναι σαφές ότι δεν υπάρχει σωστή κατανόηση του όρου «ανακύκλωση» στην συντριπτική πλειοψηφία των ερωτηθέντων, ούτε είναι γνωστός ο βαθμός της ανακύκλωσης που θεωρητικά τουλάχιστον μπορεί να επιτευχθεί.

Γράφημα 3: Νομίζουμε ότι τα απορρίματά μας ανακυκλώνονται

Γράφημα 4: Είναι γνωστό ότι τα ΑΗΗΕ δεν πρέπει να πετάγονται μαζί με τα κοινά απορρίμματα

Από το Γράφημα 4 φαίνεται να γνωρίζουν οι περισσότεροι ότι δεν πρέπει να πετάγονται τα ΑΗΗΕ μαζί με τα κοινά απορρίμματα, δέχονται όμως πως το πράττουν (Γράφημα 5) ενώ λίγοι σχετικά (Γράφημα 6) δηλώνουν πως έχουν προωθήσει προς απόσυρση ΑΗΗΕ, εννοώντας κυρίως μπαταρίες και συσκευές κινητής τηλεφωνίας.

< Προηγούμενο		Επόμενο >